
Ar fryn uchaf Dogavios, mewn tŷ bach â ffenestri glas, roedd Mrs Awel yn byw. Milgi hen iawn oedd hi, â blew gwyn a chlustiau meddal, oedd yn cerdded yn araf ac yn gwenu ar bawb.
Roedd ei chŵn bach wedi tyfu a symud i fyw ymhell, ymhell, ar yr ochr arall i’r mynyddoedd. Felly, y Nadolig hwnnw, roedd Mrs Awel yn mynd i fod ar ei phen ei hun.
“Ddylai neb fod ar ei ben ei hun adeg y Nadolig”, meddai Pigúiça, â’i thrwyn wedi crychu. “Dw i’n mynd i fynd ag anrheg iddi.” Ond pan agorodd y bocs trysorau, dim ond carreg fach, botwm a hanner bisged oedd yno. Doedd dim yn ymddangos yn ddigon da.
Crafodd Fofuxo ei glust. “Wyddost ti, mae anrhegion nad ydyn nhw’n ffitio mewn unrhyw focs.” “Fel beth?” “Fel cân.”
Agorodd Pigúiça ei llygaid glas led y pen. Cân! Roedd hi wrth ei bodd yn canu, er ei bod hi’n canu’n anghywir ychydig. Weithiau cryn dipyn.
Felly, bob min nos, aeth y ddau i’r cae blodau i ymarfer. Eisteddai Fofuxo, edrych ar yr awyr a chanu o waelod ei galon. Eisteddai Pigúiça wrth ei ochr a chanu gydag e, â’i thrwyn yn pwyntio at y cymylau. Roedd y nodau’n mynd drwy’r awyr a’r blodau’n siglo gyda’r rhythm.
Roedd y gân yn syml: roedd yn sôn am dŷ bach ar fryn, am ffenestr oleuedig ac am ffrindiau’n cyrraedd yn yr oerfel. Pigúiça ei hun a ddyfeisiodd y rhan olaf: “A phwy sy’n byw yno’n uchel, nid yw byth, byth yn unig.”
Ar Noswyl Nadolig, pan oedd yr haul yn isel, yn pwyso yn erbyn y bryniau, dringodd y ddau at y tŷ bach â’r ffenestri glas. Stopion nhw o flaen y drws. Cymerodd Pigúiça anadl ddwfn. A dechreuon nhw.
Ar y nodyn cyntaf, symudodd y llen. Ar yr ail, agorodd y ffenestr. Ac yno roedd Mrs Awel, â’i chlustiau i fyny a’i llygaid yn disgleirio, yn llaith.
Pan ddaeth y gân i ben, bu’n dawel am ychydig. Yna dywedodd, â’i llais yn crynu gan lawenydd: “Mae blynyddoedd lawer ers i neb ganu i mi.” Ac agorodd y drws. “Dewch i mewn, dewch i mewn. Mae cawl poeth ar y stof.”
Treuliodd y tri’r noson wrth y tân. Soniodd Mrs Awel am sut roedd ei chŵn bach yn canu pan oedden nhw’n fach, a dysgodd gân hen iddyn nhw, o cyn i Pigúiça gael ei geni. Daeth y garreg fach a’r botwm o’r bocs trysorau’n addurn ar ei ffenestr.
Ar y ffordd yn ôl, roedd awyr Dogavios yn llawn sêr. “Dyna’r anrheg orau i mi ei rhoi erioed”, meddai Pigúiça. “Ac doedd dim angen rhuban arni.”
“Awn ni’n ôl ar y Flwyddyn Newydd?”, gofynnodd hi. “A’r diwrnod wedyn hefyd”, meddai Fofuxo.
Gartref, gorweddodd Pigúiça a chanu’n dawel bach hen gân Mrs Awel. Aeth y dôn yn arafach, yn arafach, nes troi’n sibrwd yn unig. A throdd y sibrwd yn gwsg.
