Tungubrjótur er talþjálfun í dulargervi. Til að sigra hann þarf munnurinn að æfa nákvæmni, takt og öndun, og af því að mismælin enda í hlátri endurtekur barnið sömu setninguna aftur og aftur án þess að taka eftir því að það sé að æfa sig. Íslenskan er sérlega góð í þetta: þ, hl, hr, sterkt r og langir samhljóðaklasar gefa nóg af efni. Hér eru 20 tungubrjótar fyrir börn, sumir gamlir og þekktir, aðrir í sama anda, raðaðir frá léttum til erfiðra.

Léttir tungubrjótar (3 til 5 ára)

Sjö sjóveikir sjómenn.
Fimm fílar fóru í fótbolta.
Litli lundinn lenti á lágri klöpp.
Gráar gæsir gengu gætilega.
Svört sauðkind svaf á svölunum.
Rúna rúllaði rauðum bolta.

Miðlungs (6 til 8 ára)

Stebbi stóð á ströndu og var að troða strý, strý var ekki troðið nema Stebbi træði strý.
Þrír þrestir þræddu þráð.
Þórður þvoði þykkan þvott á þriðjudegi.
Hlynur hljóp hljóðlaust upp hlíðina.
Hrafnhildur hrasaði í hrauninu.
Fúsi fann fimm fúla fiska í fötunni.
Kata kisa klifraði upp í kirsuberjatréð.

Erfiðir (skoraðu á fullorðna)

Ái á Á á á á beit. (Langafinn á bænum Á á kind sem er á beit.)
Barbara Ara bar Ara araba bara rabarbara.
Það fer að verða verra ferðaveðrið.
Hún hlustaði á hljóðláta hljómlist í hljóði.
Sæll er sá sem sjálfur sér um sína sauði.
Rauðir rabarbarar raða sér í röð hjá Rögnu.
Þrjóskur þröstur þrammaði þrisvar þröngan stíg.

Hvernig tungubrjótar hjálpa talinu

Hver tungubrjótur þjálfar ákveðið hljóð. Þeir léttu byggja á s og f, sem flest börn ráða snemma við. Í miðlungsflokknum koma þ, hl og hr, hljóð sem mörg íslensk börn eru lengi að ná, og í þeim erfiðu reynir á sterkt r og á að halda utan um mörg eins atkvæði í röð, eins og í Ái á Á.

Byrjaðu hægt. Fyrsta umferð á að vera nákvæm, ekki hröð. Hraðinn kemur af sjálfu sér.
Klappaðu taktinn. Eitt klapp á hvert atkvæði hjálpar barninu að heyra hvar orðin skiptast.
Leiðréttu með leik, ekki gagnrýni. Segðu setninguna ýmist rétt eða vitlaust til skiptis og leyfðu barninu að dæma.
Veldu hljóð sem barnið glímir við. Ef r-ið er erfitt skaltu taka Rúnu og rabarbarana oftar fyrir.

Ef þú hefur áhyggjur af framburði barnsins, til dæmis ef tiltekið hljóð lætur bíða eftir sér lengur en hjá jafnöldrum, er rétt að ræða það við leikskólann eða heilsugæsluna, sem geta vísað áfram til talmeinafræðings. Tungubrjótarnir eru skemmtileg æfing heima, ekki meðferð.

Hvernig tungubrjótar hjálpa lestrinum

Til að læra að lesa þarf barnið að heyra að orð eru gerð úr hljóðum. Þetta kallast hljóðkerfisvitund, og tungubrjótar þjálfa hana beint: barnið heyrir að sjö, sjóveikir og sjómenn byrja allir eins. Þegar barnið er byrjað að lesa er gott að skrifa tungubrjótinn á blað. Þá sér það stafina endurtaka sig, getur bent á öll þ-in í setningunni um Þórð og lesið hana upphátt, fyrst hægt og síðan hraðar. Stuttur tungubrjótur er líka ágætur lestrartexti fyrir barn sem gefst upp á löngum síðum.

Eldri börn geta tekið þetta skrefinu lengra. Biddu þau að lesa tungubrjótinn einu sinni í hljóði, merkja við erfiðustu orðin og skipta þeim í atkvæði, til dæmis ferða-veðr-ið. Síðan lesa þau upphátt og taka tímann. Þetta er sama færni og þau nota þegar þau rekast á löng og ókunn orð í námsbókunum, bara í skemmtilegri búningi.

Búið til ykkar eigin tungubrjót

Bestu tungubrjótarnir á heimilinu eru oft heimatilbúnir. Veljið einn staf, til dæmis þ eða hr, og skrifið saman lista yfir orð sem byrja á honum: nöfn, dýr, liti og sagnir. Raðið þeim síðan í setningu sem er nógu vitlaus til að vera fyndin. Þrír þreyttir þorskar þrífa þvottahúsið er fullkomlega góður tungubrjótur, og barnið lærir í leiðinni að setning þarf að hafa geranda og sögn. Skrifið bestu setningarnar á ísskápinn og bætið nýrri við í hverri viku.

Fjölskyldumeistaramót í tungubrjótum

Þrjár umferðir duga: segja setninguna hægt án villu, segja hana þrisvar hratt og að lokum búa til nýjan tungubrjót með nafni einhvers í fjölskyldunni. Mismæli gefa andstæðingnum stig, og hlátur í miðri setningu gefur öllum stig. Þetta virkar vel í bílnum, við matarborðið og í afmælum. Gættu þess að yngstu keppendurnir fái léttari setningar en þeir eldri, svo allir eigi raunhæfa möguleika á sigri. Sá sem vinnur fær að velja tungubrjót kvöldsins næst.

Þegar tungan er orðin þreytt má halda áfram með gátur fyrir börn eða dýrabrandara. Og nafnið á husky-tíkinni Pigúiça í Dogavios-bókinni er næstum tungubrjótur í sjálfu sér: prófaðu að segja það þrisvar hratt.

Algengar spurningar

Á hvaða aldri geta börn byrjað á tungubrjótum?

Stuttar setningar með einu endurteknu hljóði, eins og sjö sjóveikir sjómenn, henta strax á leikskólaaldri. Lengri tungubrjótar með þ, hl og hr verða skemmtilegri þegar barnið er komið í skóla.

Hver er erfiðasti íslenski tungubrjóturinn?

Það fer eftir munninum, en Barbara Ara og Ái á Á á á á beit fella flesta, fullorðna líka. Sá fyrri reynir á r og a í röð, sá seinni á að halda utan um sama atkvæðið sex sinnum.

Hjálpa tungubrjótar börnum með lesblindu?

Þeir geta verið skemmtileg viðbót við hljóðaleiki, því þeir beina athyglinni að hljóðum orðanna. Þeir koma þó ekki í stað þeirrar aðstoðar sem skólinn og sérfræðingar veita.

Tungubrjótar fyrir börn: 20 frá léttum til erfiðra

Næsta ævintýri getur orðið stund saman.