Gátan er leikfangið sem vegur ekkert: hún virkar í bílnum, í röðinni, við matarborðið og þegar netið dettur út. Og að baki gamninu liggur þung þjálfun: að hugsa “hvað hefur kórónu en er ekki konungur” er röksemdafærsla með hliðstæðu, sama hæfni og stærðfræði og lestur krefjast. Hér eru 25 gátur fyrir börn með svörum, flokkaðar eftir aldri, og í lokin tíu íslenskar gátur um snjó, norðurljós, lunda og jólasveina sem börn hér heima þekkja úr eigin lífi.
Léttar gátur (3 til 5 ára)
Á þessum aldri þarf svarið að vera hlutur sem barnið sér daglega, og vísbendingin má vera nánast lýsing. Sigurinn sjálfur er markmiðið.
- Hefur fjóra fætur, segir voff voff og er besti vinur mannsins? Hundurinn.
- Hann er gulur, hann er boginn og apinn elskar hann? Bananinn.
- Birtist á himni á nóttunni og skiptir um lögun í hverri viku? Tunglið.
- Hefur tennur en bítur ekki? Greiðan.
- Fellur standandi og hleypur liggjandi? Rigningin.
Miðlungs gátur (6 til 8 ára)
Hér byrjar barnið að skilja að orð geta þýtt tvennt í einu. Gefðu tíma, því ánægjan liggur í augnablikinu þegar það “sér” svarið.
- Því meira sem þú tekur burt, því stærra verður það? Holan.
- Hvað er alltaf fyrir framan þig en sést aldrei? Framtíðin.
- Hefur borgir en engin hús, ár en ekkert vatn? Kortið.
- Hvað er fullt á daginn og tómt á nóttunni? Skórinn.
- Hvað fyllir heilt herbergi en kemst í eina hönd? Ljósið.
Erfiðar gátur (til að skora á fullorðna)
Þessar krefjast þess að hugsa út fyrir hlutina: svarið er oft hugtak, ekki hlutur. Fullkomnar fyrir eldri systkini sem þykjast vera orðin of stór fyrir gátur.
- Því þyngra sem það verður, því hærra flýgur það? Flugdrekinn í vindinum.
- Hvað brotnar í hvert sinn sem þú segir nafnið á því? Þögnin.
- Hvað kemur alltaf á morgun og kemur aldrei? Morgundagurinn sjálfur.
- Hvað gengur allan daginn og hreyfist aldrei úr stað? Klukkan.
- Hvað hefur farveg en sefur aldrei? Áin.
Íslenskar gátur um land og þjóð
Bestu gáturnar fjalla um það sem barnið þekkir. Þessar tíu eru samdar með íslenskan hvunndag í huga: veðrið, dýrin, náttúruna og desember.
- Ég dansa á himninum á veturna í grænum og fjólubláum kjól, en ég kem aldrei fram á daginn. Hvað er ég? Norðurljósin.
- Ég er hvítur og kaldur, ég kem af himni og hverf þegar sólin skín á mig. Hvað er ég? Snjórinn.
- Ég er fjall sem hóstar eldi og reyk, og þegar ég sofna verð ég að steini. Hvað er ég? Eldfjallið.
- Ég er heitur pottur sem enginn kveikti undir, og gufan mín stígur beint upp úr jörðinni. Hvað er ég? Hverinn.
- Ég er lítill fugl með stórt og litríkt nef, ég bý í holu í bjargi og flýg út á sjó til að veiða. Hvað er ég? Lundinn.
- Ég geng í ullarkápu allt sumarið á fjöllum, og á haustin kem ég heim í réttina. Hvað er ég? Kindin.
- Við erum þrettán bræður sem komum einn og einn í desember, og við skiljum eftir gjöf í skónum í glugganum. Hverjir erum við? Jólasveinarnir.
- Ég er stór og hvítur, ég hreyfi mig hægar en snigill og ég er svo gamall að ég man eftir langalangömmu þinni. Hvað er ég? Jökullinn.
- Ég ýti þér áfram þegar þú ert á leið heim, en berst á móti þér á leiðinni í skólann. Hvað er ég? Rokið.
- Á sumrin fer ég næstum aldrei að sofa, en á veturna sofna ég um miðjan dag. Hvað er ég? Sólin á Íslandi.
