Á mörgum íslenskum heimilum er hljóðbók í gangi í bílnum, við uppvaskið eða í rúminu á kvöldin. Foreldrar spyrja sig því eðlilega hvort það að hlusta á sögu sé „alvöru“ lestur eða bara afþreying. Svarið er að hljóðbækur fyrir börn gera heilmikið gagn, en þær þjálfa annan hluta lestrarins en bókin á pappír. Hér er farið yfir það sem skiptir máli: hvað hlustunin gerir, hvað hentar eftir aldri, hvernig á að velja og hvar má finna efni án kostnaðar.

Telst það sem lestur að hlusta á hljóðbók?

Lestur er í grófum dráttum tvennt: að afkóða stafina í orð og að skilja það sem orðin segja. Hljóðbókin sleppir fyrri hlutanum en þjálfar þann seinni af fullum krafti. Barnið kynnist nýjum orðum, lærir hvernig sögur eru byggðar upp, fylgir persónum og þarf að muna hvað gerðist í síðasta kafla. Allt þetta nýtist þegar það les sjálft.

Það sem hljóðbókin gerir ekki er að kenna barninu að breyta stöfum í hljóð. Þess vegna er best að líta á hana sem viðbót, ekki staðgengil. Barn sem er að læra að lesa þarf áfram að æfa sig á texta, en hljóðbókin getur haldið áhuganum á sögum lifandi á meðan lesturinn er enn erfiður. Góð leið til að tengja þetta saman er að hlusta og fylgja textanum í bókinni um leið.

Hljóðbækur eftir aldri

2 til 4 ára

Stuttar sögur, vísur og söngvar virka best. Athyglin er stutt, svo tíu mínútur eru oft nóg. Sögur sem barnið þekkir úr myndabók eru sérstaklega góðar, því það getur flett bókinni á meðan það hlustar.

5 til 7 ára

Nú ráða börn við lengri sögur í köflum og hafa gaman af ævintýrum, dýrasögum og fyndnum persónum. Þetta er líka aldurinn þar sem hljóðbókin getur haldið sögugleðinni við á meðan barnið er að brjótast í gegnum fyrstu lestrarbækurnar.

8 til 12 ára

Hér opnast heilar bókaraðir. Mörg börn hlusta á bækur sem eru aðeins þyngri en þau myndu lesa sjálf, og það er einmitt kosturinn: orðaforðinn stækkar. Fyrir börn sem eiga erfitt með lestur getur hljóðbókin gert þeim kleift að lesa sömu bækur og bekkjarfélagarnir.

Hvernig á að velja góða hljóðbók

Hlustaðu á sýnishorn. Lesarinn skiptir jafn miklu máli og sagan. Skýr og lifandi lestur heldur athyglinni.
Veldu lengd eftir aldri. Styttri kaflar henta yngri börnum og auðvelda að stoppa á góðum stað.
Byrjaðu á því sem barnið elskar. Ef það les bara um dýr er dýrasaga besta leiðin inn.
Leyfðu barninu að velja. Það hlustar betur á sögu sem það valdi sjálft.
Hlustaðu stundum með. Þá getið þið rætt söguna saman, og það eykur skilninginn.

Hljóðbækur í bílnum

Bíllinn er kjörinn staður fyrir hljóðbók. Öll fjölskyldan hlustar á það sama, enginn starir á skjá og löng leið um landið styttist. Veldu sögu sem hentar yngsta farþeganum en er nógu skemmtileg fyrir þá eldri, og gerðu hlé öðru hvoru til að spyrja: hvað heldurðu að gerist næst? Þegar sagan klárast áður en komið er á áfangastað er hægt að taka við með gátum eða tungubrjótum.

Hljóðbækur fyrir svefninn

Róleg saga getur verið fastur liður í kvöldrútínunni, sérstaklega þau kvöld þegar foreldrarnir eru of þreyttir til að lesa upphátt. Veldu sögur með rólegum takti og án spennandi endaloka, lækkaðu hljóðið og notaðu svefnteljarann í forritinu svo sagan slökkvi á sér sjálf. Mörgum börnum finnst best að heyra sömu söguna aftur og aftur; það er í lagi, því kunnugleg saga róar. Hljóðbókin á samt ekki að koma alveg í stað samverustundarinnar með bók, því sú stund er líka tími til að tala saman.

Hvar er hægt að hlusta frítt?

Bókasafnið. Almenningsbókasöfn lána hljóðbækur, og mörg bjóða líka upp á rafbækur og hljóðbækur á netinu gegn bókasafnsskírteini. Spurðu á þínu safni hvað er í boði.
Hljóðbókasafn Íslands. Safnið þjónar þeim sem geta ekki nýtt sér prentað letur, til dæmis vegna lesblindu eða sjónskerðingar, og þar þarf að sækja um aðgang. Kennarar og skólar geta oft leiðbeint um þetta. Fyrir barn sem glímir við lesturinn getur þetta skipt sköpum, því það fær aðgang að sömu sögum og jafnaldrarnir.
Útvarp og hlaðvörp. Þar má finna sögur og efni fyrir börn án kostnaðar.
Heimatilbúnar hljóðbækur. Biddu ömmu eða afa að lesa uppáhaldsbókina inn í símann. Það kostar ekkert og verður oft dýrmætasta upptakan á heimilinu.

Einnig eru til áskriftarforrit með miklu úrvali hljóðbóka, eins og Storytel, en þau eru greidd og ekki nauðsynleg til að byrja. Sögur með skemmtilegri aðalpersónu njóta sín vel upphátt, eins og ævintýri husky-tíkarinnar Pigúiça í Dogavios-bókinni.

Algengar spurningar

Er í lagi að barnið hlusti í stað þess að lesa sjálft?

Hlustun þjálfar skilning og orðaforða, en barnið þarf líka að æfa sig að lesa texta. Best er að nota hvort tveggja: hljóðbókina til að halda sögugleðinni lifandi og bókina til að æfa lesturinn.

Hvað á barnið að hlusta lengi í einu?

Það fer eftir aldri og athygli. Yngstu börnin hafa oft gaman af stuttum lotum, en eldri börn geta hlustað á heilan kafla eða fleiri. Hættu þegar athyglin fer að dofna.

Má barnið sofna út frá hljóðbók?

Já, ef sagan er róleg og hljóðið lágt. Notaðu svefnteljara svo sagan haldi ekki áfram alla nóttina, og hafðu hátalarann frekar við rúmið en heyrnartól á litlum eyrum.

Hljóðbækur fyrir börn: teljast þær sem lestur?

Næsta ævintýri getur orðið stund saman.